Języki irańskie – klasyfikacja

W uzupełnieniu artykułu o językach Iranu krótka charakterystyka współczesnych języków irańskich, niekoniecznie używanych w Iranie (irańskojęzyczny świat to więcej niż samo państwo Iran)

Współczesne, nie starożytne. Zajmuję się tutaj klasyfikacją i krótką charakterystyką języków nowoirańskich, czyli tych które używane były/są od czasów podboju arabskiego aż do chwili obecnej. Na obszar średnio- i staroirański się nie zapuszczam, bo teraźniejszość interesuje mnie dużo bardziej niż przeszłość. Dla przypomnienia: okres staroirański kończy się na najeździe Aleksandra, a średnioirański zaczyna po Aleksandrze i kończy wraz najazdem arabskim (a tak naprawdę to nieco później)

Podział wschód-zachód i północ-południe. Współczesne języki irańskie dzielone są najczęściej na grupy wschodnią i zachodnią; a każda z tych grup rozpada się z kolei na podgrupy: północną i południową. Ważne jest, by zdawać sobie sprawę, że klasyfikacja ta, choć posługuje się terminami geograficznymi, nie zawsze dobrze się przekłada na faktyczne umiejscowienie języków na mapie, tj. np. użytkownicy języka północno-zachodniego wcale niekoniecznie muszą mieszkać na północnym zachodzie obszaru zamieszkałego przez ludy irańskie (casus beludżyjskiego). Przyczyną tego rozziewu, są migracje i/lub przechodzenie na inny język całych grup narodowościowych (np. prawie cała irańska ludność Azji Środkowej stopniowo przeszła z języków wschodnioirańskich na tadżycki).

Podział wschód-zachód, najbardziej istotny i sięgający najgłębiej w przeszłość, opiera się m.in. na następujących kryteriach:

  • irańskie nagłosowe /b-/ /d-/ /g-/ zachowały się w zachodnich, we wschodnich natomiast przeszły w /v-/ /dh-/ /gh-/ (np. jagnobi /virot/ ‘brat’) lub przekształciły się dalej (np. paszto /las/ ‘ręka’ z rozwojem /d-/ -> /dh-/ -> /l-/)
  • w grupie wschodniej występują /c/ i /dz/, generalnie nie znane językom zachodnim; paszto /calor/ vs. perski /czahār/ ‘cztery’
  • irańskie nagłosowe /h-/ generalnie zachowało się w grupie zachodniej (ale są dialekty w których wypada!), zaś zupełnie zanikło na wschodzie

Ważniejsze języki zachodnie to: perski/dari/todżiki, kurdyjski(e), beludżi; do języków wschodnich należą: paszto, osetyński(e), języki pamirskie oraz jagnobi.

Kryteria odróżnienia grupy północno-zachodniej (kurdyjski(e), beludżi i in.) od południowo-zachodniej (perski i in.) są następujące:

  • irańskie nagłosowe /dż-/ daje w północnych /ż-/ lub /dż-/; zaś w południowych /z-/; kurdyjskie /żen/ beludżi /dżan/ vs. perskie /zan/ ‘kobieta’
  • irańska grupa /-tr-/ daje w północnych /-(h)r-/, a w południowych /-s-/
  • awestyjskiemu /z-/ odpowiada północne /z-/, a w południowych /d-/; kurdyjskie /zan-/ beludżi /zan-/ vs. perskie /dan-/ ‘wiedzieć’

Klasyfikacja (i podpodział) języków wschodnio-irańskich jest kontrowersyjna: w zasadzie nie ma wiarygodnych kryteriów podziału na północne i południowe, postulowany skład obu tych grup waha się bardzo. Wedle bardziej popularnego schematu północno-wschodnie są osetyńskie i jagnobi, południowo-wschodnie zaś – pamirskie i paszto; istnieje jednak również inna klasyfikacja, w której północno-wschodnie są zarówno paszto i pamirskie; jak i osetyńskie i jagnobi – grupa południowo-wschodnia składa się tu z języków ormuri i paraczi, które w pierwszym ujęciu są klasyfikowane jako północno-zachodnie (sic!).

Problemy z klasyfikacją występują zresztą także i wśród języków zachodnioirańskich. Gilaki i mazanderani, choć nominalnie północne, wykazują wiele cech południowych (prawdopodobnie na skutek silnego wpływu jaki wywiera na nich perski); nie bardzo wiadomo jak traktować baszkardi – czy jako dialekt beludżyjskiego znajdujący się pod silnym wpływem perskim, czy może jako dialekt perskiego znajdujący się pod silnym wpływem beludżyjskim. Podobne przykłady można podawać więcej – nie należy zatem zapominać że jakakolwiek klasyfikacja, w tym i genetyczna jest tylko uogólnieniem, przybliżeniem rzeczywistej, o wiele bardziej złożonej, sytuacji.

Inną kwestią są problemy z nazewnictwem – częstokroć jeden i ten sam język jest w różnych źródłach różnie nazywany; lub też, co bardziej mylące, ta sama nazwa bywa używana w odniesieniu do kilku różnych języków, jak to jest w przypadku języków “tati”, “behdinani” (zoroastryjski Jazdu lub jeden z dialektów Kurmandżi) czy “tadżyckiego” (taka jest lokalna nazwa wielu dialektów prowincji Fars w Iranie). Szczególnie mylące jest określenie “parsi/farsi” stosowane przez użytkowników wielu języków irańskich (perski Iranu, dari, tacki, niektóre dialekty kurdyjskie).


kryteria podziału północno-zachodnie południowo-zachodnie północno-wschodnie południowo-wschodnie


północno-zachodnie

  • kaspijskie – dialekty wybrzeża Morza Kaspijskiego; genetycznie północno-zachodnie, ale czasem traktowane jako dialekt/regionalna odmiana perskiego, co jest nieścisłe, ale nie aż tak zupełnie pozbawione podstaw, bo kaspijskie znajdują się pod tak silnym wpływem perskiego, że zatraciły wiele północno-zachodnich cech

    • gilański (=gilaki) – około trzy i pół miliona użytkowników; ostan Gilan; silne wpływy perskiego; wyróżniają się dialekt Rasztu oraz górski dialekt galeszi [więcej o gilaki]

    • mazanderani (=tabari) – około trzy i pół miliona użytkowników; ostan Mazanderan; silne wpływy perskiego

    • szahmirzadi – miejscowość Szahmirzad w górach Elborz; bliski mazanderańskiemu

    • tałyski – Lenkoran w Azerbejdżanie, okręg Astary w Iranie;  100 tysięcy użytkowników w Iranie, niewiadoma liczba (prawdopodobnie kilkaset tysięcy) w Azerbejdżanie; przejściowy pomiędzy kaspijskimi a dialektami tati, do których czasem jest wliczany; jego sytuacja jest specyficzna na tle innych kaspijskich – perski oddziaływał nań dużo słabiej; powstało też, na niewielką co prawda skalę, tałyskie piśmiennictwo
      [więcej o tałyskim – www.talishica.org]

  • dialekty/języki tati (=południowe tati; =tałyskie) – dzielą tylko nazwę z językiem tackim na Kaukazie; duże rozczłonkowanie dialektalne; główne dialekty/języki (ich nazwy są odmiejscowe): takestani, esztahardi, harzani, rudbari, choini, koresz-e rostam, maraghei

  • dialekty Środkowego Iranu – wafsi (przejściowy do tati), asztiani, soi, chunsari, natanzi, sewendi, naini

  • gabri (=dari =behdini) – język zoroastryjczyków okolic Jazdu i Kermanu; bliski naini [więcej o gabri -> www.darilanguageproject.org]

  • dialekty/języki okolic Semnanu – semnani, sorchei, lasgerdi, sangesari, gazi

  • kurdyjskie – przeprowadzenie dokładnej klasyfikacji jest dość trudne. W literaturze przedmiotu funkcjonuje kilka wzajemnie się wykluczających schematów; obok trójdzielnego, który tu prezentuję popularny jest też podział dychotomiczny, na kurmandżi i sorani, który osobiście uważam za zbyt uproszczony. Oto trzy możliwe do wydzielenia grupy dialektów kurdyjskich plus jedna grupa “specjalna” – w zasadzie każdą z grup można traktować jako osobny “język” (na kurdyjskich stronach edukacyjnych tak de facto jest – nawet kurdyjskie elementarze są drukowane w kilku różnych wersjach jak np. tutaj )

    • grupa północna=kurmandżi (dialekty: behdinani, surczi, akre, dżuri); Turcja, Syria, północny Irak (Mosul), Armenia, w Iranie na zachód od jeziora Urumije oraz w Chorasanie (przesiedleni za Safawidów w celach obrony granic przed Uzbekami); w Turcji rozwija się literatura w grafice łacińskiej (w tureckiej konwencji ortograficznej)

    • grupa centralna (w innych ujęciach – południowa) – sorani (=kurdi); Iran na południe od jeziora Urumije; Irak w okolicach Kirkuku i Sulejmanije; ważne dialekty: mukri (Mahabad); sine’i (Sanandadż); sulejmani (podstawa literackiego kurdyjskiego w Iraku); literatura w grafice arabskiej (silnie zmodyfikowanej – liczne diakrytyki, wszystkie samogłoski, z wyjątkiem krótkiego ‘i’, są notowane)

    • grupa południowa (czasem nazywana gorani, ale patrz niżej)- dialekty kermanszahi; malekszahi; szczególną pozycję zajmuje, czasem włączany do grupy zaza język gorani używany we wschodnim Iraku; jego dialekt hauramani używany także po irańskiej stronie; w gorani istnieje literatura, głównie religijna (część użytkowników to wyznawcy synkretycznej religii Ahl-e Haqq); czasem osobno traktuje się też laki (=alaki) – przejściowy między kurdyjskimi a lurskimi (fejli)

    • dialekty zaza (= dimli) – pokrewne gorani, geograficznie jednak bliskie północno-kurdyjskiemu (kurmandżi); używane na terenie dawnej tureckiej prowincji Dersim i w okolicach Diyarbakir; użytkownicy (a przynajmniej ich część?) nie uważają się za Kurdów, a przynajmniej są z nimi politycznie skonfliktowani; dwa główne dialekty – zazaki (=dimli) oraz kirmandż (=kirmancki = kurmancki; nie mylić z kurmandżi=kurmanci); ten drugi używany przez tzw. “Kurdów-Alewitów”; w niektórych ujęciach zaza traktowane są jako odmianka kurmandżi; w innych wraz z gorani tworzą oddzielną (zaza-gorani); w jeszcze innych, tak jak tutaj, gorani włącza się do kurdyjskich, a zaza traktuje jako specjalną grupę, blisko z kurdyjskimi spokrewnioną, ale do nich się nie zaliczającą.

  • baluczi – w sumie około 6-8 mln. użytkowników w Pakistanie (Beludżystan, Karaczi), Iranie (Sistan i Beludżystan), Afganistanie (Nimroz) oraz Turkmenistanie (oaza Marwu); też na emigracji w Omanie; dialekt Wschodnich Wzgórz (Dera Bugti i Dera Marri w Pakistanie) ostro odróżnia się od pozostałych (i jest od nich oddzielony pasem języka brahui); na wybrzeżu dialekty keczi i makrani, poza tym najważniejsze to rachszani, sarawani i sarhaddi; w Karaczi (około 1 mln. Beludżów-emigrantów z całego Beludżystanu) wykształcił się dialekt mieszany.
    [więcej o baluczi]

  • paraczi – około 500 użytkowników w dolinie rzeki Szutul w Afganistanie na północ od Kabulu

  • ormuri (baraki) – kilkudziesięciu użytkowników w prowincji Logar w Afganistanie; kilka tysięcy w Pakistanie w Barak-i Barak i Kaniguram


kryteria podziału północno-zachodnie południowo-zachodnie północno-wschodnie południowo-wschodnie


południowo-zachodnie

  • perskie
    • perski (= perski Iranu; =farsi) – urzędowy język Iranu; najbardziej innowacyjna z trzech literackich odmian perskiego; bardzo duże różnice pomiędzy językiem literackim a odmianami mówionymi; w funkcji faktycznego standardu występuje język Teheranu; dialekty chorasanu stanowią typ przejściowy do dari;
      [różnice między Farsi a Dari]

    • dari – urzędowy język Afganistanu; chyba najbardziej zachowawczy z trzech literackich wariantów perskiego; bliższy tadżyckiemu niż farsi; na terenie Afganistanu cieszy się wysokim prestiżem i jest głównym językiem komunikacji międzyetnicznej; liczne dialekty – przejściowe do tadżyckiego na północy i chorasańskiego perskiego na zachodzie kraju; w funkcji faktycznego standardu występuje dialekt kabulu – mieszany z silnymi wpływami języków indyjskich; w terminologii wpływy angielskiego i paszto
      [różnice między Farsi a Dari]

    • tadżycki – urzędowy język Tadżykistanu, używany ponadto w południowym Uzbekistanie; na północy Afganistanu dialekty przejściowe do dari; grafika cyrilicka; norma literacka stosunkowo najbliższa żywej mowie (choć i tu są istotne różnice); wielość nowych czasów złożonych; silny wpływ uzbeckiego i, w terminologii, rosyjskiego

    • buchori – język Żydów Bucharskich (czyli Żydów całej Azji Środkowej, nie tylko Buchary); od lokalnych odmian tadżyckiego odróżnia go występowanie licznych hebraizmów, oraz odrębne poczucie przynależności narodowej użytkowników; wielu użytkowników na emigracji w Izraelu i USA

    • żidi (=dżidi) – język (raczej: grupa dialektów) używanych przez irańskich Żydów; najlepiej zbadany z nich to ispahani (=język Żydów Isfahanu); wszystkie raczej zanikające; większość użytkowników w Izraelu; od lokalnych odmian perszczyzny wyróżnia(ła) je większa zachowawczość oraz specyficzna leksyka (hebraizmy)

  • hazaragi (=hezāre’i; =azragi) – silnie zróżnicowany zespół dialektów narodu Hazara zamieszkującego środkowy Afganistan i miasta pozostałych jego rejonów; istotne leksykalne wpływy mongolskie; w funkcji języka literackiego używany jest dari;

  • ajmaki – dialekty tzw. Czār Ajmak – ludności plemiennej zamieszkującej zachodni Afganistan; słabo zbadane; od lokalnych odmian dari odróżniają je większe leksykalne wpływy turecko-mongolskie; dialekty (nazwy od nazw plemion): firuzkuhi; maleki; dżemszidi; tejmuri; tajmani; zuri

  • tackie – języki irańskich społeczności na Kaukazie; charakterystyczne cechy – przeście d po samogłosce w r (residan -> resiren; budan -> biren; dadan -> daran); niezwykle silny wpływ azerbejdżańskiego (umlautowane samogłoski, elementy harmonii wokalicznej, wiele zapożyczeń)

    • tacki – dwie grupy dialektów: a) północna – rejony Quba, Deweczi, Sijazan, Ismayily; b) południowa – na półwyspie Apszerońskim – miejscowości Surachany, Balachany i in.; szczególną pozycję zajmuje dialekt wsi Lahic; bliski tackiemu był język Tatów-chrześcijan, jednak społeczność ta przebywa obecnie w Armenii i nie wiadomo w jakim stopniu zachowała język; jako określenie języka funkcjonuje “tati” bądź “parsi” (wyjątkowo w Lahic “lahidżi”); masowo przechodzą na azerbejdżański, w niedalekiej przeszłości zasięg tackiego był zdecydowanie większy

    • dżuhuri – język społeczności Żydów Górskich; Derbent, Nalczyk, Krasnaja Sloboda (dzielnica miasta Quba), Baku; na emigracji w Izraelu i USA; w odróżnieniu od tackiego ma tradycje piśmiennictwa; różni je też samookreślenie użytkowników

  • lursko-bachtiarskie – zasadniczy podział na północno- i południowo-lurskie; bachtiarski wyodrębniany spośród tych drugich ze względu na liczebność i polityczne znaczenie Bachtiarów; wszystkie pod wpływem kurdyjskiego (liczne pożyczki leksykalne np. “kur” ‘chłopiec, syn’; i morfologiczne np. sufiks collectivum ‘-gal’), słabnącym im dalej na południe; w miastach formy pośrednie pomiędzy czysto lurskim a perskim; do północnych należą: fejli; chorramabadi; borudżerdi; nahawandi; mahali do południowych: bachtiari (podpodział na czahar lang i haftlang: Masdżed-e Solejman; Szahr-e Kord); bojerahmadi (centrum: Jasudż); mamasani (Nurabad); kohgiluje (Dehdaszt); szuli/kurdszuli (Szul)
    [więcej o bachtiari]

  • dialekty Farsu – dialekty/języki tzw. Tadżyków Farsu (= nie-tureckiej ludności osiadłej); somguni, papuni, buringuni, masarmi

  • dialekty Larestanu – pomiędzy Szirazem a Lenge i Bandar-Abbas; dialekty: lari (miasto Lar), garraszi, ewazi, bastaki, aradi, bichei i in.; w sumie być może kilkaset tysięcy użytkowników

  • kumzari – kilka tysięcy użytkowników na półwyspie Musandam w Omanie; bliski dialektom Larestanu

  • baszkardi – często klasyfikowany jako dialekt baluczi; pośredni między baluczi a perskim; we wschodniej części prowincji Hormozegan


kryteria podziału północno-zachodnie południowo-zachodnie północno-wschodnie południowo-wschodnie


północno-wschodnie

  • osetyńskie – około pół miliona mówiących w kaukaskich republikach Północnej Osetii-Alanii (w składzie FR) i Południowej Osetii (w Gruzji, de facto niezależna); pod wpływem sąsiednich języków kaukaskich daleko idące przekształcenia strukturalne – pojawienie się spółgłosek ejektywnych, rozbudowany system przypadków;
    [więcej o osetyńskim]

    • iroński – całość Południowej i wschód Północnej Osetii; około 5/6 wszystkich Osetyńczyków; oficjalny język obu republik (faktycznie szerzej używany tylko w Osetii Południowej; w Północnej wyparty przez rosyjski); piśmiennictwo od XIX wieku, wcześniej bogata i ciekawa twórczość ustna

    • digorski – na zachodzie osetyńskiego obszaru językowego; dużo bardziej archaiczny od irońskiego; wzajemnie z irońskim niezrozumiały (ale digorczycy na ogół znają iroński); istnieje i rozwija się piśmiennictwo

  • jagnobi (=jaghnobi) – język około 2 tys. ludzi w dolinie rzeki Jagnob, ok. 100 km na północ od Duszanbe w Tadżykistanie; dość blisko spokrewniony z językiem sogdyjskim; dwa dialekty, oraz wariant “tajny” używany jako język sekretny; obecnie pod silnym wpływem tadżyckiego (nie ma oryginalnej twórczości po jagnobsku – nawet ludowe piosenki śpiewane są po tadżycku).


kryteria podziału północno-zachodnie południowo-zachodnie północno-wschodnie południowo-wschodnie


południowo-wschodnie

  • paszto – urzędowy język Afganistanu; w sumie ok. 25-30 mln. mówiących w Afganistanie i Pakistanie (NWFP, Terytoria Plemienne, Beludżystan); znaczne zróżnicowanie dialektalne (o nim szerzej tu)

    • paszto południowe (=paszto-kandahari) – wariant literacki używany w Afganistanie

    • paszto centralne (=ghilzaj) – dialekty strefy przejściowej

    • paszto północne (=pachto-jusufzai) – wariant literacki używany w Pakistanie z centrum w mieście Peszawar; silniejsze wpływy języków Indii

    • waziri – odmiana północnego paszto; silne przekształcenia fonetyczne, oraz odmienności leksyki powodują, że jest niemal zupełnie niezrozumiała dla użytkowników innych dialektów

    • waneci (= tarino) – pokrewny paszto, ale wzajemnie zeń niezrozumiały język plemion tarino w pakistańskiej prowincji Beludżystan

  • pamirskie – języki społeczności ismailitów zamieszkujących Pamir i Badachszan w Tadżykistanie, Afganistanie, Pakistanie i Chinach; w kontaktach zewnętrznych używają języka tadżyckiego i samookreślenia “Tadżyk”

    • wachański

    • mundżani

      • yidgha

    • iszkaszmi

      • zebaki

      • sangliczi

    • jazgulomi

    • szugnańsko-roszańskie – grupa blisko spokrewnionych i w pewnym stopniu wzajemnie zrozumiałych języków, z których największe znaczenie ma szugni, będący w Badachszanie lingua franca; sarikoli jest używany w Xinqiangu przez “Tadżyków” chińskich

      • szugni

        • bagewi

        • szachdari

      • roszani

        • chufi

      • bartangi

      • oroszori

      • sarikoli (= taszkorghani)