Perski – lekcja 1. “Być”

Materiał stary i pewnie niewolny od wad. Będę wdzięczny za wszelkie uwagi, zwłaszcza wytknięcia potknięć. Słówka w kolejnym wpisie.

Dialogi:

1.

!سلام آقا، خسته نباشید
salām āqā, chaste nabāszid
خیلی ممنون، شما خسته نباشید! بفرمائید
chejli mamnun, szomā chaste nabāszid, befarmāid

خواهش میکنم اااا ببخشید اینجا کجاست؟ چه خیابان؟ هتل پاریز کجاست؟ من راه بلد نیستم
chāhesz mikonam… yyy… bebachszid, indżā kodżāst? cze chijābān? hotel Pāriz kodżāst? man rāh balad nistam

شما ایرانی نیستید؟
szomā irāni nistid?

نه‌خیر من از لهستان هستم فارسی بلد هستم ولی فقط یک کم
na chejr, man az lahestān hastam. fārsi balad hastam, wali faqat jek kam.

چه خوب فارسی بلد هستید! این خیابان آفریقا است و آن ظفر است. هتل از اینجا دور نیست در خیابان مینا است . ده دقیقه راه از اینجا
cze chub fārsi balad hastid! in chijābān āfriqā ast wa ān zafar ast. Hotel az indżā dur nist, dar chijābān-e minā ast. dah daqiqe rāh az indżā

خیلی ممنون، آقا! دستتان درد نکند
chejli mamnun, āqā. dastetān dard nakonad!

خواهش می‌کنم، خواهش می‌کنم. خدا حافظ

chāhesz mikonam, chāhesz mikonam. chodā hāfez!

خدا حافظ
chodā hāfez!

Afriqa, Zafar, Mina – nazwy ulic w Teheranie

2.

این دختر کیست؟

in dochtar kist?

خیلی خوشگل است، پس حتماً لهستانی است، نه ایرانی. هر لهستانی خوشگل است اما هر ایرانی زشت. هیچ ایرانی زیبا نیست.
chejli choszgel ast pas hatman lahestāni ast, na irāni. har lahestāni choszgel ast wali har Irāni zeszt. hicz irāni zibā nist.

جدی؟

dżeddi?

نه، این فقط شوخیست
na, in faqat szuchist.

متاسفانه این شوخی خوب نیست، بی‌جا است

mota’sefāne in szuchi chub nist, bidżā ast

3.

این چیست؟ آیا این مداد است؟

in czist? ājā in medād ast?

نه، این مداد نیست

na, in medād nist

پس حتماً یا خودکار است یا قلم. خوب، آیا این قلم است؟

pas hatman jā chodkār ast jā qalam. chub, ājā in qalam ast?

نه، این خودکار است، نه قلم

na, in chodkār ast, na qalam

Gramatyka:

1. Odmiana czasownika ‘być’ [budan] w czasie teraźniejszym

من هستم man hastam – ja jestem; من نیستم man nistam – ja nie jestem
تو هستی to hasti – ty jesteś; تو نیستی to nisti – ty nie jesteś

او هست / او است u hast / u ast – on jest; او نیست u nist – on nie jest

ما هستیم mā hastim my jesteśmy – ما نیستیم mā nistim – my nie jesteśmy
شما هستید szomā hastid wy jesteście – شما نیستید szomā nistid – wy nie jesteście

آنها هستند ānhā hastand oni są – آنها نیستند ānhā nistand – oni nie są

Zaimki osobowe nie zawsze są konieczne (informacja o osobie jest zawarta w końcówce czasownika), ale pomija się je rzadziej niż w polskim. Przypominam, że w perskim nie ma rodzaju, więc zamiast on można podstawić i “ona” / “ono”, a forma “wy” jest też używana jako grzeczne zwracanie się do jednej osoby.

Form czasownika بودن budan używa się, by powiedzieć, że ktoś lub coś jest czymś (گربه حیوان است gorbe hejwān ast – kot jest zwierzęciem), że jest jakieś (این گربه کوچک است in gorbe kuczek ast – ten kot jest mały) lub że jest gdzieś (گربه در اتاق است gorbe dar otāq ast – kot jest w pokoju). Czasownik stoi zwykle na końcu zdania.

فارسی آسان است fārsi āsān ast – perski jest łatwy

ما اینجا هستیم، شما آنجا هستید. من از تهران هستم، او از اصفحان است، ولی شما از ورشو هستید .ایرانی نیستید mā indżā hastim, szomā āndżā hastid. man az tehrān hastam, u az esfahān ast, wali szomā az warszou hastid. irāni nistid – my jesteśmy tu a wy jesteście tam. ja jestem z Teheranu, on jest z Esfahanu, ale wy jesteście z Warszawy. nie jesteście Irańczykami.
راه از خانه به سفارت دور نیست
r
āh az chāne be sefārat dur nist – droga z domu do ambasady nie jest długa


تهران شهر است. این شهر در ایران است. تهران خیلی بزرگ است. نُه میلیون آدم اینجا هستند – این کم نیست!

Tehrān szahr ast. in szahr dar Irān ast. Tehrān chejli bozorg ast. noh miliun ādam indżā hastand – in kam nist!

هست hast vs. است ast

3os. l.poj. w odróżnieniu od pozostałych ma dwie formy czasownika być. Łącznikiem w orzeczeniach imiennych (X jest czymś, X jest jakiś) jest است ast, natomiast هست hast pojawia się przy mówieniu o tym, że coś istnieje albo znajduje się gdzieś.

خدا هست chodā hast ‘jest (istnieje) bóg’

در ایران همه چیز هست هم دریا هست هم کوهستان هست هم رودخانه هست dar Irān hame cziz hast – ham darjā hast, ham kuhestān hast, ham rudchāne hast. (ham… ham… = i… i…) – w Iranie jest wszystko – i morze, i góry, i rzeki (lp. w funkcji l.mn. – patrz pkt. 2)

کتاب روی میز است ketāb ru-je miz ast. – książka jest na stole

vs.
روی میز کتاب هست ru-je miz ketāb hast – na stole są książki (żeby wykluczyć domyślne znaczenie l.mn. należałoby podkreslić یک کتاب jek ketāb ‘jedna książka’) bowiem…

2. … liczba mnoga w perskim stosowana jest rzadziej niż w polskim.

Na przykład nie używa się jej po liczebnikach: یک کتاب jek ketāb, دو کتاب do ketāb, پنج کتاب pandż ketāb, هر کتاب har ketāb, هیچ کتاب hicz ketāb, چند کتاب؟ czand ketāb – jedna, dwie, pięć książek, każda książka, żadna książka, ile książek.

‌Nie używa się jej też w prostym (jednowyrazowym) orzeczniku w zdaniach imiennych (czyli w zdaniach formuły X jest Y, Y stoi w l.poj., jeśli jest jednowyrazowy):


آرش و صرا دانشاموز هستند

Arasz wa Sarā dāneszāmuz hastand. w polskim tłumaczeniu – uczniami

من دیپلومات هستم، شما هم دیپلومات هستید، ما هر دو دیپلومات هستیم

Man diplomāt hastam, szomā ham diplomāt hastid, mā har do diplomāt hastim.

har do = obaj

3. Pytania o miejsce: “Gdzie jest…?”

اینجا کجا است؟ indżā kodżā ast? – Co to za miejsce?

اینجا سفارت است indżā sefārat ast ‘tu jest ambasada’
سفارت کجا است؟ sefārat kodżā ast ‘gdzie jest ambasada?’

سفارت اینجا است sefārat indżā ast ‘ambasada jest tu’

کجا kodżā odpowiada polskiemu ‘gdzie’ ale zakres jego użycia jest nieco inny. Żeby zrozumieć funkcjonowanie zdań typu اینجا کجاست؟ należy pomyśleć, że bliższym tłumaczeniem کجا jest ‘jakie miejsce’ zaś اینجا to ‘to miejsce’ itd.

کتاب کجاست؟

A: ketāb kodżāst?

در آن اتاق
B: dar ān otāq
نه، آنجا هیچ کتاب نیست
A: na, āndżā hicz ketāb nist

چرا، هست. همه آنجا هست، روی میز
B: czerā, hast. hame āndżā hast, ru-je miz

Jak widać, w perskim występuje podwójne przeczenie (hicz… nist), podobnie jak w polskim.

4. Użycie czasownika ‘być’ – بلد بودن balad budan ‘znać (język, miasto); umieć (np. pływać)’

این آقا استاد است. ایشان فارسی خیلی خوب بلد هستند in āqā ostād ast. iszān fārsi chejli chub balad hastand. (iszān – grzecznościowa forma; 3 os. l.mn. używana dla mówienia o kimś szanowanym)
ببخشید خانم، این چه خیابان است؟متاسفانه بلد نیستم، ببخشید bebachszid chānom, in cze chijābān ast? mota’sefāne balad nistam, bebachszid. (= niestety nie wiem, przepraszam)

5. Użycie czasownika ‘być’ – چه وقت است که؟ cze waqt ast ke “od kiedy /jak długo już”

چه وقت است که در ایران هستید؟

A: cze waqt ast ke dar Irān hastid?

دو هفته است که اینجا هستیم

B:do hafte ast ke indżā hastim
فقط دو هفته؟ پش فارسی خیلی خوب بلد هستید
A: faqat do hafte? pas fārsi chejli chub balad hastid

Konstrukcja podobna do francuskiej (il y a deux semaines…), dosł “jaki czas jest, że…” – “dwa tygodnie jest że…”

6. Funkcje słowa چه co?

این چه است؟ این چیست؟

In cze ast = In czist = co to jest?

این کتاب است
in ketāb ast

بله، ولی چه کتاب؟
bale, wali cze ketāb? = tak, ale jaka książka?

این آلبوم از لهستان است
in ālbum ast az lahestān

به به، چه زیباست لهستان
bah, bah cze zibāst lahestān! = no, no ależ piękna jest ta Polska!

cze przed rzeczownikiem – “jaki” “co za”; w wykrzyknieniach “ale, ależ”; bah bah = wykrzyknik wyrażający zachwyt czymś

7. هنوز hanuz ‘jeszcze, wciąż’ i دیگر digar ‘już’ (uwaga: digar ma wiele innych znaczeń)

شما هنوز دانشجو هستید؟

szomā hanuz dāneszdżu hastid?
نه‌خیر من دیگر دانشجو نیستم. الان در سفارت هستم. دیپلومات هستم
N
a chejr, man digar dāneszdżu nistam. Alān dar sefārat hastam. Diplomāt hastam.

8.ولی wali i اما ammā ‘ale’ vs. بلکه balke ‘lecz’

امروز سفارت تعطیل است، ببخشید. اما فردا باز هستیم.

emruz sefārat ta’til ast, bebachszid. ammā fardā bāz hastim.

این خانه بزرگ است، ولی آن خانه کوچک است in chāne bozorg ast, wali ān chāne kuczek ast.

شب تاریک است، اما روز روشن است szab tārik ast ammā ruz rouszan ast.

تو جوان و زیبا هستی ولی من پیر و زشت هستم to dżawān wa zibā hasti wali man pir wa zeszt hastam

کار زیاد است خیلی سخت است. ولی خدا بزرگ است kār zijād ast, chejli sacht ast. wali chodā bozorg ast. (tj. poradzę sobie)
Dla kontrastu:

این شهر تهران نیست، بلکه اصفحان in szahr Tehrān nist, balke Esfahān.

من دانشجو نیستم، بلکه دیپلومات man dāneszāmuz nistam, balke diplomāt.

9. Podstawowe znaczenia przyimków

Perskie przyimki (wyrazy typu “do”, “od”, “z”, “na”) są wielofunkcyjne, obok podstawowych znaczeń przestrzennych mają także wiele znaczeń przenośnych, nierzadko bardzo odmiennych od użycia analogicznych przyimków polskich, co czasem sprawia trudności. Najpierw podstawowe znaczenia najważniejszych przyimków, w następnych lekcjach będą one uzupełniane znaczeniami dodatkowymi/przenośnymi.

به “do” از “od, z” در “w” روی “na”

Zapamiętajmy:

از تهران به ورشو az tehrān be warszou; در ایران dar irān; روی میز ru-je miz; از ورشو هستم az warszou hastam; نزدیک به nazdik be; دور از dur az

Zdania do tłumaczenia:

1. Co to za budynek (ساختمان sāchtemān), czy to ambasada? To nie ambasada, ale szkoła. Gdzie jest ambasada? Niestety nie wiem. Przepraszam Pana, gdzie jest ambasada?. Ambasada jest na ulicy Afryka. Czy to daleko stąd? Nie, bardzo blisko, ale jest już późno i ambasada na pewno jest zamknięta. Czy jutro będzie otwarta? Tak, na pewno. Dziękuję Panu bardzo. Bardzo proszę. Do widzenia. Do widzenia.

2. Przepraszam, czy zna pani perski? Tak, jestem Iranką. Ja znam perski tylko trochę. Czy zna Pani też arabski? Niestety nie, ale dobrze znam też turecki, jestem z Tabrizu (تبریز). Gdzie jest Tabriz? W Iranie, ale blisko Turcji (نزدیک به ترکیه )

Kolokwializmy:

من به تو هستم man be to hastam – mówię do ciebie

به من چه؟ be man cze? – co mnie to obchodzi?

Przysłowia i powiedzenia:

وقت طلاستwaqt (w wymowie: wacht) talāst; طلا talā – złoto (syn: زر zar)

فارسی شکر است farsi szekar ast شکر szekar – cukier

Urywek wiersza:

قطره دریاست اگر با دریاستqatre darjāst agar bā darjāst

ور نه قطره قطره و دریا دریاستwar na qatre qatre-o darjā darjāst

قطره qatre – kropla; اگر agar – jeśli; war skrót od و اگر wa agar – a jeśli

Proszę spróbować przetłumaczyć ten fragment wiersza i zastanowić się nad jego interpretacją, przed przeczytaniem komentarza

Kropla jest morzem, jeśli jest w morzu (dosł. “z morzem”)

Jeśli nie, kropla jest [tylko] kroplą, a morze [pozostaje] morzem

Komentarz: kropla=człowiek; morze=Bóg; jeśli zjednoczysz się z Bogiem – jesteś Bogiem; dążenie do zjednoczenia się z Bogiem, ‘rozpłynięcia się’ w Nim, powinno być – według irańskich mistyków – sufich – celem i sensem drogi życiowego samodoskonalenia każdego świadomego człowieka.
O sufiźmie będzie tu jeszcze nie raz.

Perska poezja jest przesiąknięta duchem i symboliką sufizmu. Jego język i sposób widzenia świata, są świetnie znane także tym Irańczykom, którzy się z sufickim ideałem głęboko nie zgadzają (np. dlatego, że uważają, że koncentracja na osiągnięciu boskości prowadzi do zbytniej bierności w życiu społecznym; albo też dlatego, że z punktu widzenia konwencjonalnej teologii próba przezwyciężenia przepaści oddzielającej stworzenie od Stwórcy, jest rodzajem bluźnierstwa – to jedynie Bóg może zniżyć się do człowieka, zwykły człowiek nie może i nie ma prawa wznosić się do boskości)