Perski – lekcja 2 “ezafet”

Druga lekcja, tym razem razem ze słowniczkiem.

Dialogi

خسته نباشید

chaste nabāszid

من خسته نیستم که

man chaste nistam ke

نه، اینطور نه. “خسته نباشیدیکی از تعارفات ایرانیست. مثل سلامو یا دست شما درد نکند“. معنی آن سلامو یا مرسیبرای کسی که مشغول کاره، و جواب آن شما خسته نباشید، زنده باشید، و یا خیلی ممنوناست.

na, intour na. “chaste nabāszid” jeki az ta’ārofāt-e irānist. mesl-e “salām” wa jā “dast-e szomā dard nakonad”. ma’ni-je ān “salām” wa jā “mersi” barā-je kasi ke maszghul-e kāre, wa dżawāb-e ān “szomā chaste nabāszid”; “zende bāszid” wa jā “chejli mamnun”ast

اوه الان فهمیدم. خیلِی ممنون از شما. تعارفات ایرانی خیلی برای من جالبه

oh, alān fahmidam. chejli mamnun az szomā. ta’ārofāt-e irāni chejli barā-je man dżālebe.

بله، در فرهنگ ما خیلی تعارفات هست

bale, dar farhang-e mā chejli ta’ārofāt hast.

***

این پسر کیست؟

in pesar kist?

این دوست منه. اسم او مارک است

in dust-e mane. esm-e u Marek ast

شما هر دو هنوز دانشجوئید؟

szomā har do hanuz dāneszdżujid?

بله، من دانشجوی زبان و ادبیات فارسی‌ام ولی مارک دانشجوی رشتهٔ علوم سیاسیه. هم فارسی خوب بلده، هم با سیاست ایران آشناست. من بر عکس او، اصلاً اهل سیاست نیستم.

bale, man dāneszdżu-je zabān-o adabijāt-e fārsijam wali Mārek dāneszdżu-je reszte-je olum-e sijāsie. ham fārsi chub balade ham bā sijāsat-e irān āszenāst. man, bar aks-e u, aslan ahl-e sijāsat nistam.

پس حتماً عاشق شعرید ،درسته؟

pas hatman āszeq-e sze’rid, doroste?

بله، صد در صد

bale, sad dar sad.

شاعران مورد علاقهٔ شما کدامند؟

szā’erān-e moured-e alāqe-je szomā kodāmand?

همه شاعران بزرگ و معروف ایرانی. به ویژه خیام، مولانا و حافظ. به نظر من همهٔ آنها شاعران عالی‌اند

hame szā’erān-e bozorg-o ma’ruf-e Irāni. be wiże chajjām, moulānā-wa hāfez. be nazar-e man hame-je ānhā szā’erān-e ālijand

(با شما موافقم (موافق‌ام

bā szomā mowāfeqam

***

قلم من کجاست؟

qalam-e man kodżāst?

آنجاست، روی میز، زیر روزنامه

āndżāst, ru-je miz, zir-e ruznāme

زیر کدام روزنامه؟ روی این میز بزرگ که خیلی روزنامه هست

zir-e kodām ruznāme? ru-je in miz-e bozorg ke chejli ruznāme hast

روزنامهٔ ملت ما، روی آن میز کوچک دم در اتاق

ruznāme-je mellat-e mā, ru-je ān miz-e kuczek-e dam-e dar-e otāq

درسته، اینجا هست! نه، این قلم من نیست. قلم من سیاهه، این که آبیه

doroste, indżā hast! na, in qalam-e man nist. qalam-e man sijāhe, in ke ābije

پس معلوم نیست قلم تو کجاست

pas ma’lum nist qalam-e to kodżāst

1. Obok pełnych form czasownika “być” w języku perskim występują także jego formy skrócone, które używane są bardzo często, szczególnie w mowie. Krótkie formy w wymowie dołączają się do poprzedniego wyrazu (jeśli na jego końcu stoi samogłoska, to pomiędzy dwoma samogłoskami wymawiane jest ‘j’), a ich pisownia nie jest do końca ustabilizowana

هستم hastam -> ام -(j)am دانشجویم دیپلوماتم لهستانی‌ام

هستی hasti -> ای -(j)i دانشجوئی دیپلوماتی لهستانی‌ای

است ast / هست hast -> brak formy skróconej w języku literackim (ale patrz niżej)

هستیم hastim -> ایم -(j)im دانشجوییم دیپلوماتیم لهستانی‌ایم

هستید hastid -> اید -(j)id دانشجویید دیپلوماتید لهستانی‌اید

هستند hastand -> اند -(j)and دانشجویند دیپلوماتند لهستانی‌اند

Przeczenia nie mają skróconych form.

Skrócona forma 3 os. lp., brzmi -(j)e i jest używana tylko po spółgłosce lub i: دیپلوماته لهستانیه Po samogłoskach występuje است ast zlewające się razem z ostatnią samogłoską wyrazu دانشجوست. Po -i możliwe są oba warianty: کیه؟ کیست؟ لهستانیه لهستانیست Należy jednak zaznaczyć, że w przeciwieństwie do pozostałych skrótów, -(j)e należy do języka potocznego, a nie literackiego.

W wyrażeniach grzecznościowych na ogół używa się krótkich form:

چطورید، خوبید؟ خانم چطورند؟ حال شما چطوره؟

W przypadku podziękowań, długie formy nie są w ogóle stosowane:

ممنونم، متشکرم a nie ممنون هستم ،متشکر هستم

Przykłady:

آنها دانشجویند

ānhā dāneszdżujand

ماکس و ماریشا دانشجو نیستند دانشاموزند
māks-o māriszā hanuz dāneszdżu nistand, dāneszāmuzand

این چیه؟/این چیست؟ خیلی قشنگه /قشنگ است

in czie (czist)? chejli qaszange (chejli qaszang ast)

تو خیلی جوانی من که پیرم

to chejli dżawāni, man ke piram.

کاوه و رضا استادند

kāwe wa rezā ostādand

شما هر دو دیپلوماتید

szomā har do diplomātid

Krótkie formy mają zastosowanie także przy mówieniu gdzie coś lub ktoś się znajduje…

جناب سفیر هر روز در سفارتند

dżenāb-e safir har ruz dar sefāratand (l.mn. jako wyraz szacunku)

کجائی دختر؟ الان در خانه‌ای؟
نه‌خیر .هنوز در سفارتم ولی سفارت به خانه نزدیکه، پنج دقیقه دیگر در خانه‌ام

kodżāi dochtar? alān dar chānei? – na chejr hanuz dar sefāratam, wali sefārat be chāne nazdike (nazdik ast), pandż daqiqe digar dar chāneam

(–> użycie دیگر digar – پنج دقیقه دیگر pandż daqiqe digar = za pięć minut; دو هفته دیگرdo hafte digar = za dwa tygodnie)

… a także przy pytaniach typu ‘to ty?’ i odpowiedziach na nie

پیوتر تویی؟ بله منم

Piotr, toi? bale, manam = Piotr, to ty? tak, to ja

سلام منم کاتاژینا

salām, manam kātāżinā = dzień dobry, mówi Katarzyna

آقای کوزلوسکی؟ بله منم، بفرمایید

āqā-je kozlowski? bale, manam, befarmāid (= proszę mówić)

2. Ezafet

Do tworzenia połączeń rzeczownika z przymiotnikiem (młody mężczyzna, zielona książka etc.), zaimkiem dzierżawczym (moja córka; wasz kot) lub innym rzeczownikiem (flaga Iranu; drzwi pokoju; książka Piotra itd.) służy w języku perskim tzw. konstrukcja ezafetowa, lub krócej “ezafet”. Wyraz określany (wytłuszczony w polskich przykładach powyżej) stoi w niej zawsze przed wyrazem określającym, a oba połączone są nieakcentowanym łącznikiem ‘-e’ (po samogłosce ‘-je’), który wymawiany jest łącznie z wyrazem stojącym bezpośrednio przed nim. Niedopuszczalne jest oddzielanie tego -e w wymowie!

Pisownia ezafetu

Łącznik ezafetowy jest konsekwentnie zapisywany jedynie po ا oraz و. W tych wypadkach do jego zapisu służy litera ی:

خدای من chodā-je man ‘mój Bóg’ دانشجوی لهستانی dāneszdżu-je lahestāni ‘polski student’ کجای شهر kodżā-je szahr ‘gdzie w mieście’ بوی دریا bu-je darjā ‘zapach morza’ دریای سیاه darjā-je sijāh ‘Morze Czarne’

Po ی oraz ه może być zapisywany poprzez tzw. hamzę umieszczaną nad tymi literami, ale często jest to pomijane i ezafet nie jest w takich pozycjach zaznaczany w żaden sposób

خانهٔ من chāne-je man ‘mój dom’ بچهٔ کوچک baczcze-je kuczek ‘małe dziecko’; روسرئ آبی rusari-je ābi ‘błękitna chustka (na głowę)’ کوچهٔ پیروز kucze-je piruz ‘uliczka Piruz’; لهستانئ جوان lahestāni-je dżawān ‘młody Polak’

Ezafet nigdy nie jest zapisywany po wyrazie kończącym się na spółgłoskę, czyli w zdecydowanej większości przypadków

در اتاق dar-e otāq ‘drzwi pokoju’ کتاب او ketāb-e u ‘jego książka’; پسر ایرانی pesar-e irāni ‘irański chłopak’; سفیر جدید safir-e dżadid ‘nowy ambasador’ سگ بزرگ sag-e bozorg ‘duży pies’

Prowadzi to do występowania wieloznaczności:

Zdanie typu: این گل زیباست można odczytać na dwa sposoby: 1) z ezafetem: in gol-e zibāst; – to jest piękny kwiat lub 2) bez: in gol zibāst – ten kwiat jest piękny

Na ogół kontekst pozwala odczytać takie zdanie we właściwy sposób. W przypadkach wyjątkowo trudnych, kiedy możliwych jest kilka różnych, równie prawdopodobnych odczytań, do zaznaczenia ezafetu stosuje się czasem znak ِ درسِ زبانِ فارسی dars-e zabān-e fārsi; گلِ زیبا gol-e zibā

Używanie ezafetu do wyrażania przynależności symbolicznej/przenośnej

حال شما چطوره؟ hāl-e szomā czetoure? = jaki jest Pański stan? = jak się Pan miewa?

اسم شما چیست؟ esm-e szomā czist?
اسم مناست esm-e man … ast

تو دوست منی من دوست توام to dust-e mani, man dust-e toam (… man hasti …. to hastam)

Jak i dosłownej:

این کتاب من است in ketāb-e man ast – to jest moja książka

این کتاب مال من است in ketāb māl-e man ast – ta książka jest moja (dosł. jest moją własnością)

آن کتاب مال کیست /کیه ān ketāb māl-e kist (kie)? – czyja to książka?

کجائی؟ چرا در خانه نیستی؟

kodżāi? czerā dar chāne nisti?

مال تو نیستم که

māl-e to nistam ke!

اهل ahl-e i عاشق āszeq-e

اهل ahl znaczy zarówno ‘mieszkaniec; ktoś kto skądś pochodzi’

ما اهل ورشو هستیم شما که اهل ورشو نیستید درسته؟

mā ahl-e warszou hastim, szomā ke ahl-e warszou nistid, doroste?

او اهل تهران نیست ولی خوب بلده خیابان آفریقا کجای شهره

u ahl-e tehrān nist wali chub balade chijābān-e āfriqā kodżā-je szahre.

jak i ‘miłośnik; ktoś, kto się czymś chętnie zajmuje’; w tym znaczeniu używany jest też zwrot عاشق āszeq-e który ma nieco mocniejszy wydźwięk

خانم من اهل سینماست و عاشق سینمای ایرانی
chānom-e man ahl-e sinamāst, wa āszeq-e sinamā-je irāni (tu chānom = żona)

من اهل فوتبال نیستم اما خیلی ایرانیان عاشق آنند
man ahl-e futbāl nistam, ammā chejli Irānijān āszeq-e ānand (= āszeq-e ān hastand; są jego miłośnikami).

عاشق تو هستم āszeq-e to hastam / عاشق تو‌ام āszeq-e toam (dosł. jestem twoim ‘kochającym/miłośnikiem). To jedna z możliwości powiedzenia “Kocham Cię” po persku.

Użycie liczby mnogiej. Jak mówiliśmy, jednowyrazowe części zdania imiennego (coś jest czymś, coś jest jakieś) stoją zawsze w liczbie pojedynczej, nawet jeśli mowa o kilku osobach همهٔ آنها شاعرند hame-je ānhā szā’er and (oni wszyscy są poetami, dosł. poetą). Kiedy w tym miejscu pojawia się bardziej rozbudowana konstrukcja, liczba mnoga jest już konieczna: همهٔ آنها شاعران عالی‌اند hame-je ānhā szā’erān-e ālijand (oni wszyscy są świetnymi poetami)

شما دانشجو هستید szomā dāneszdżu hastid

شما دانشجویان زبان فارسی هستید szomā dāneszdżujān-e zabān-e fārsi hastid

Ezafet może być niemal dowolnie rozbudowywany. Nie ma limitu liczby członów tej konstrukcji

اسم شما چیست؟ – esm-e szomā czist? ‘Jak ma Pan/Pani na imię’

اسم شریف شما چیست؟ esm-e szarif-e szomā czist? szarif=szlachetne całość odpowiada polskiemu “jak pańska/pani godność?”

اسم دختر شما چیست؟ esm-e dochtar-e szomā czist?

ماریشا دختر است Marysia dochtar ast

ماریشا دختر کوچک است Marysia dochtar-e safir ast (tu, i wyżej dochtar = dziewczynka)

ماریشا دختر کوچک سفیر است Marysia dochtar-e kuczek-e safir ast (tu, i niżej dochtar = córka)

ماریشا دختر کوچک سفیر لهستان است Marysia dochtar-e kuczek-e safir-e lahestān ast

ماریشا اسم دختر کوچک سفیر لهستان است Marysia esm-e dochtar-e kuczek-e safir-e lahestān ast.

ماریشا اسم دختر کوچک خوشگل سفیر جدید لهستان است Marysia esm-e dochtar-e kuczek-e choszgel-e safir-e dżadid-e lahestān ast

W “łańcuchach” tego typu każdy kolejny wyraz określa to, co jest bezpośrednio przed nim, zatem kolejność wyrazów wpływa na sens całego zdania:
زبان ایران قدیم zabān-e irān-e qadim = język starożytnego iranu
زبان قدیم ایران zabān-e qadim-e irān = starożytny język iranu
خانهٔ برادر دوست من chāne-je barādar-e dust-e man = dom brata mojego przyjaciela
خانهٔ دوست برادر من chāne-je dust-e barādar-e man = dom przyjaciela mojego brata

Jeśli w tworzonym łańcuchu dwa przymiotniki odnoszą się do tego samego wyrazu, powinny być połączone przez و ‘i’ a nie ezafet. Np. دختر کوچک خوشگل dochtar-e kuczek-e choszgel ‘śliczna mała dziewczynka’; دختر کوچک و خوشگل dochtar-e kuczek-o choszgel ‘mała i śliczna dziewczynka’; دختر کوچک خوشگل و شیرینdochtar-e kuczek-e choszgel-o szirin ‘słodka i śliczna mała dziewczynka’

Użycie ezafetu w tytułach, imionach i nazwiskach,

Jeśli imię Irańczyka kończy się na spółgłoskę, lub -i, pomiędzy nim a nazwiskiem wstawia się ezafet:محمود احمدینژاد mahmud-e ahmadineżād; منوچهر متکی manuczehr-e mottaki; علئ آهنی ali-je āhani; رمین مهمان‌پرست ramin-e mehmānparast; ale: محمدرضا شجریان mohammadrezā szadżarijān; آقای کاوه پوررهنما āqā-je kāwe pur-rahnamā; خانم زهرا رهنورد chānom-e zahrā rāhnaward

Ezafet używany jest też przy podawaniu tytułów książek czy czasopism: “کتاب شبها و روزها ketāb-e szabhā va ruzhā (książka “Noce i dnie”); “روزنامهٔ ملت ما ruznāme-je mellat-e mā (dziennik “Nasz naród”); oraz w konstrukcjach typu ‘miesiąc lipiec; miasto Warszawa’: شهر ورشو szahr-e warszou, کشور ایران keszwar-e irān (“kraj Iran”); روز شنبه ruz-e szanbe (“dzień sobota”); ماه فروردین māh-e farwardin (“miesiąc farwardin”)

Przyimki ezafetowe

Większość irańskich przyimków to w istocie dawne rzeczowniki łączące się ezafetowo. Spotkaliśmy już np.: روی ru-je ‘na; رو ru = twarz, powierzchnia’; زیر zir-e ‘pod; زیر zir = spód’; دم dam-e ‘przy, obok; دم dam = tchnienie, bliskość’ W konstrukcji tej występują również niektóre przymiotniki np. نزدیک nazdik-e خانهٔ من نزدیک خانهٔ شماست ‘chāne-je man nazdik-e chāne-je szomāst’

برادر کوچک من عاشق یک دختر ایرانیست ولی این دختر اصلا عاشق او نیست. دوست او هم نیست خیلی با او بد است. به نظر من کار آن دختر خیلی زشته

barādar-e kuczek-e man āszeq-e jek dochtar-e irānist, wali in dochtar aslan āszeq-e u nist. dust-e u ham nist – chejli bā u (dla niego dosł. z nim) bad ast. Be nazar-e man (moim zdaniem) kār-e ān dochtar chejli zeszte.

barādar-e kuczek = młodszy brat; barādar-e bozorg = starszy brat

Funkcje przyimków:

Świeżo poznane: با bā ‘z’; برای barā-je ‘dla’

فارسی آسان است. fārsi āsān ast

نه، اصلاً با تو موافق نیستم، برای من فارسی خیلی سخت است. na, aslan bā to mowāfeq nistam. barā-je man fārsi chejli sacht ast.

użycie از az

از شما ممنونم az szomā mamnunam – jestem panu/pani/wam wdzięczny; dziękuje się “od kogoś” a nie “komuś”

یکی از jeki az… – jeden z…

użycie به be – do tworzenia okoliczników: به فارسی be fārsi ‘po persku’; به ویژه be wiże ‘zwłaszcza’ به نظر be nazar-e ‘zdaniem’

Zadania:

Budowa łańcucha ezafetowego o min. 5 członach.

Zdania do przetłumaczenia:

āhurā mazdā to imię wielkiego boga dawnego Iranu.

Moim zdaniem irańscy poeci są znani tylko w Iranie.

Mamy dużo zajęć na uniwersytecie. Trudne są zwłaszcza lekcje języka perskiego.

Czy polskie kino jest tu znane? Tak, wielu Irańczyków jest jego miłośnikami. Moim ulubionym reżyserem (کارگردان kārgardān) jest Kieślowski.

Jacy są pańscy ulubieni polscy poeci? Niestety nie znam (nie jestem znajomy z…) polskiej poezji.

Czy Polacy, tak jak my Irańczycy, są miłośnikami poezji? Niestety, nie jest tak. Wielu Polaków lubi piłkę nożną, nie książki i wiersze.

To ty? Tak to ja. Gdzie jesteś? Jestem teraz w gabinecie (= pokoju pracy), jestem bardzo zajęty.

Powiedzenia

سگ زرد برادر شغال است

sag-e zard barādar-e szoghāl ast (szoghāl = szakal)

آسمان همه جا یک رنگ است
āsemān hamedżā jek rang ast (āsemān = niebo; rang = kolor)

Jakie może być ich znaczenie?

Słówka – lekcja 2

Rzeczowniki

آشنا āszenā – znajomy; آشنا بودن با āszenā budan bā ‘być zaznajomionym z czymś/kimś; znać’
ادبیات adabijāt – literatura

اسم esm – imię

اهل ahl – mieszkaniec, miłośnik

تعارفات ta’ārofāt – wyrażenia grzecznościowe; uprzejmości

جواب dżawāb – odpowiedź

در dar – drzwi

دوست dust – przyjaciel

رشته reszte – kierunek (studiów); łańcuch górski

روسری rusari – chustka (na głowę)
زبان zabān – język

سیاست sijāsat – polityka

شاعران szā’erān – poeci شاعر szā’er – poeta

شعر sze’r – poezja, wiersz

عاشق āszeq – miłośnik, kochający

علوم سیاسی olum-e sijāsi – nauki polityczne

فرهنگ farhang – kultura, słownik

کسی kasi – ktoś

مال māl – własność

معنی ma’ni – znaczenie

ملت mellat – naród

Przymiotniki

آبی ābi – błękitny

عالی āli – świetny

اینطور intour – w ten sposób

درست dorost – poprawny, prawidłowy درسته doroste – zgadza się

جالب dżāleb – interesujący, ciekawy

سبز sabz – zielony

سرخ sorch – czerwony

سفید sefid – biały
سیاه sijāh – czarny

شیرین szirin – słodki

زرد zard – żółty

زنده zende – żywy

قرمز qermez – czerwony

کدام kodām – który

مشغول maszghul – zajęty

معروف ma’ruf – znany, sławny

معلوم ma’lum – wiadomy معلوم نیست ma’lum nist – nie wiadomo

موافق mowāfeq – zgodny; با شما موافقم bā szomā mowāfeqam = zgadzam się z panem

مورد علاقه moured-e alāqe – ulubiony

Przysłówki, przyimki, słowa funkcyjne

اصلاً aslan – w ogóle, wcale

با bā – z

بر عکس bar aks – przeciwnie

برای barā-je – dla

به نظر be nazar-e – zdaniem…

به ویژه be wiże – zwłaszcza

دم dam-e – przy, tuż obok

زیر zir-e – pod

صد در صد sad dar sad – sto procent, na sto procent, w stu procentach

فهمیدم fahmidam – zrozumiałem

مثل mesl-e – tak jak… podobnie do…